احساس حضور
شخص منتظر در عصر غيبت، خود را در مرآي و منظر امام خويش ميداند و به درجهاي ميرسد که امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف را شاهد و ناظر بر اعمال خويش ميبيند. اين احساس حضور که در سايه انتظار امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به دست ميآيد، به کنترل اجتماعي در جامعه ميانجامد و جامعه و افراد را از انحرافات باز ميدارد.
در زيارت روز جمعه امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف آمده است: «سلام بر تو اي چشم خدا ميان آفريدگان!»[۱] يکي از القاب امام زمان عين الله است؛ يعني امام زمان، چشم خداوند ميان بندگان است. با اين وصف، منتظر واقعي، هميشه احساس حضور ميکند و اين احساس حضور در محضر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف ، او را از ارتکاب گناه و ناهنجاريها باز ميدارد و پيوسته مراقب مجموعه گفتارها و رفتارهاي خود خواهد بود، تا عملي برخلاف رضاي امام عصر عليه السلام از او صادر نشود.
همچنين آن حضرت، در توقيع شريفش به شيخ مفيد ميفرمايند: «ما به اخبار شما آگاهيم و هيچ چيز از اوضاع شما، بر ما پنهان نيست»[۲] و در ادامه ميفرمايد: «ما هرگز از سرپرستي و رسيدگي به شما کوتاهي نکرده و ياد شما را از خاطر نبردهايم».
اين کلمات نوراني، نمونهاي از آگاهي و محبت و مراقبت دائمي امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به شيعيان و دوستانش است و نشان از اين دارد که شيعيان، همواره در منظر و مرأي امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف هستند. با اين اوصاف، منتظر حقيقي، همواره احساس حضور ميکند؛ بنابراين، احساس حضور، عامل دروني و مکانيزم دروني براي کاهش ناهنجاريهاي اجتماعي به شمار ميآيد.
همچنين رواياتي كه ميگويد نامه اعمال و کردار شيعيان و انسانها، هفتهاي دو روز (دوشنبه و پنجشنبه) به محضر حضرت عرضه ميشود، حاکي از اين است که همه اعمال و رفتار انسانها در نظر امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است؛ بنابراين انتظار حقيقي، انسانهاي منتظر را به مراقبت از خويش و رعايت هنجارها دعوت ميکند.
پس اثر و کارکرد احساس حضور، کنترل و نظارت اجتماعي است. به تعبير ديگر، به کاهش ناهنجاريها ميانجامد؛ زيرا «ميان انتظار و عمل مورد پذيرش منتظر، تلازم منطقي وجود دارد و در غير اين صورت، انتظار، امري بيمعنا خواهد بود. »[۳]
[۱]. مفاتيح الجنان، بخشي از زيارت امام زمان در روز جمعه.
[۲]. محمد باقر مجلسي، بحارالانوار، ج53، ص175.
[۳]. محمد رضا شرفي، مقدمهاي بر آثار تربيتي و روانشناختي انتظار (سخنرانيهاي گفتمان سوم مهدويت)، ص138، قم، بوستان کتاب.